Holst: The Planets | Brussels Philharmonic

Holst: The Planets

PROGRAMMATOELICHTING

geschreven door KATHLEEN SNYERS

Gustav Holst The Planets, Op. 32 (1914-1916)

[bekijk alle toelichtingen]

-----

23.01.2027 PLANETARIUM BRUSSEL
24.01.2027
PLANETARIUM BRUSSEL

Zeven planeten, zeven impressies. Het concept is even simpel als geniaal: Gustav Holst zorgde voor een eigen oerknal door de planeten – en hun invloed op de menselijke psyche – een stem te geven. Tijdens de concerten in het Planetarium zorgen muziek en beeld voor een bijzondere kosmische ervaring.

In zeven meesterlijke klanktableaus laat Holst de bekende maar tegelijk mysterieuze hemellichamen kleur bekennen: ze zijn niet langer bollen van vloeibaar steen of kolkend gas, maar personages in een kosmisch drama. The Planets groeide uit tot een wereldwijde hit, en diende als blauwdruk voor de moderne filmmuziek.

Ter ere van de 200ste verjaardag van de Koninklijke Sterrenwacht weerklinkt The Planets op een plek waar muziek en kosmos samensmelten: het Planetarium. Acht projectoren toveren de gigantische koepel van 23 meter om tot een spectaculair venster op het heelal. Een indrukwekkende ontdekkingsreis voert je langs verre planeten, diep de nachtelijke sterrenhemel in. Een bijzondere ervaring die de muziek van Holst letterlijk en figuurlijk vleugels geeft.

The Planets

Hoewel Gustav Holst (1874 - 1934) een fervent amateur-astronoom was, is het uitgangspunt van The Planets (1913-1916) eerder terug te brengen naar de mythologie. Maar de keuze voor het onderwerp zit wel diep geworteld in Holsts jeugd: zijn moeder was een fervente aanhangster van de theosofie, een bewegingsleer die ook belangstelling heeft voor astrologie. Toch wijdde de componist zich pas veel later aan de theosofische beginselen. In 1912 bestudeerde hij het werk ‘The Art of Synthesis’ van de astroloog Alan Leo. Zijn componistencarrière zat in het slop (“ik heb schoon genoeg van muziek, en zeker van die van mezelf”) en in Leo’s boek hoopte Holst de verklaring voor het gebrek aan succes te vinden. Net op dat moment nodigde de beroemde en welstellende concertpromotor Balfour Gardiner hem uit voor een deugddoende vakantie in Spanje, in het gezelschap van onder meer Clifford Bax. De vakantie gaf Holst nieuwe inspiratie en zelfvertrouwen, en in 1914 vatte hij The Planets aan. Duidelijk met Leo’s boek in gedachten, want Holst nam de titels van elk hoofdstuk letterlijk over. Deze verwijzen overigens naar het karakter van de planeten (zeven in totaal, want de aarde wordt niet meegerekend en Pluto was nog niet ontdekt) en de invloed die ze uitoefenen op de menselijke psyche.

Het eerste deel, Mars, The Bringer of War, ontstaat aan de vooravond van de eerste Wereldoorlog. Het werk ademt dreiging en bruut machtsvertoon. De opening, een stampende en onheilspellende mars, beeldt ‘het stompzinnige van de oorlog’ uit. Het valt meteen op dat deze mars niet in een conventionele vierkwarts-, maar in een vijfkwartsmaat is genoteerd. Er kan onmogelijk op gelopen worden. Het is een duidelijke verwijzing naar Stravinsky’s Sacre du Printemps. Om de compositie kracht bij te zetten, laat Holst het voltallige orkest regelmatig in fff en ffff schallen. Hij is ook erg gul met koperblazers en percussie. Een ding is zeker, de oorlog is onvermijdelijk.


Venus, The Bringer of Peace, klinkt vredig, puur en regelmatig en staat in schril contrast met het eerst deel. Dan gaat de compositie over in het scherzo Mercury, The Winged Messenger. Het is een snelle beweging met een lichte en dunne textuur. Mercurius, die in de visie van Holst vindingrijk en lichtvoetig is, staat voor het proces van de menselijke gedachten. Jupiter, The Bringer of Jollity wordt afgebeeld als een gezellige dikkerd die vrolijkheid en geluk brengt en volop van het leven geniet. De invloed van een Engelse volksdans klinkt in de sprankelende opening en de afsluitende sectie en contrasteert met het middendeel dat is opgebouwd rond een statisch, hymneachtig thema in de strijkers.

Saturn The Bringer of Old Age kan beschouwd worden als het emotionele dieptepunt van het geheel. Het verbeeldt de onafwendbare veroudering van de mens en zijn visie op dit proces. Waar in het begin nog de zware stappen van een rouwmars klinken, evolueert de beweging naar een vredevolle coda, symbool voor de aanvaarding van de sterfelijkheid. Uranus, The Magician, is machtig, luid en grof en staat bol van de onverwachte wendingen. Deze kosmische tovenaar tracht de wereld en de duistere krachten te bezweren, maar slaagt er ondanks verwoede pogingen niet in: de wereld blijft in chaos. Neptune, The Mystic, is het meest atmosferisch en sluit de compositie op een bijzondere manier af: een vrouwenkoor brengt in pianissimo mystieke woordloze klanken voort die op het einde wegebben in de eeuwigheid. In dit stuk wordt voor het eerst de fade out techniek toegepast.

Holst beschouwde The Planets niet als zijn beste werk, en begreep het succes ervan niet. Bovendien kon hij het niet verkroppen dat zijn andere composities in de schaduw werden gesteld. Mensen die hem om een handtekening vroegen, kregen zelfs een stuk papier waarop stond dat de componist geen handtekeningen uitdeelde. En na de première van The Planets zweerde Holst de astrologie zelfs af, althans dat beweerde hij.