kleur-composities

Als de Tweede Symfonie stralend en exuberant klonk, is de Zesde merkbaar donkerder. Het is het eerste werk waarin Brewaeys aangaf zonder vooropgezet plan te componeren – in plaats van een strak uitgemeten tijdsstructuur, liet hij zich hier als het ware door de muziek meevoeren om te kijken waar hem dat zou brengen. Of de opvallende aanwezigheid van uitgesproken brede melodische lijnen (vooral de altviolen en de hoorns hebben een gulle lyrische rol toebedeeld gekregen) naast de vertrouwde statische harmonieën en zinderende ritmische opwinding daar iets mee te maken heeft, is niet duidelijk, maar het verleent de Zesde symfonie wel een ingetogen, donkere kleur.

Die focus op kleur doordesemt bij uitbreiding het hele programma. Componeren voor orkest biedt de (hedendaagse) componist niet enkel een kans om te werken op grote schaal een massale bezetting, maar bovenal is de verzameling instrumenten in het orkest een uitnodiging om in te zetten op klankcombinaties en de onuitputtelijke hoeveelheid orkestrale kleuren die daarmee kunnen worden aangesproken. Vanaf het begin van de 20ste eeuw – en Claude Debussy mag beschouwd worden als een pionier op dat vlak – groeit dan ook het idee om klankkleur een volwaardige plek te geven naast aspecten als melodie, harmonie of ritme. Niet enkel welke noten er een melodie of akkoord vormen, maar welke instrumenten die noten spelen wordt daarbij belangrijk, want dezelfde toon op een fluit of een trompet maakt een immens verschil. De orkestbewerkingen die Luc Brewaeys tussen 2002 en 2005 maakte van de Préludes (oorspronkelijk voor piano) van Claude Debussy illustreert dit perfect. Voor deze orkestraties legde Brewaeys zich de beperking op om geen enkele noot aan Debussy’s partituur te veranderen en dus ook geen noten een octaaf hoger of lager te verdubbelen (nochtans een gebruikelijke praktijk bij het orkestreren). Wat overblijft is een spel van wisselende instrumentcombinaties die zorgvuldig gekozen zijn om de muziek van Debussy op een andere (en een duidelijk Brewaeys-achtige) manier te belichten.

Maar bij het componeren met klankkleur zijn nog andere factoren van belang dan welk instrument welke noot speelt: hoe spelen ze dat? Een treffend voorbeeld vinden we in het nieuwe Vioolconcerto (2026) van Daan Janssens, dat hier zijn wereldpremière beleeft. Een van de motivische ideeën die daar in de vioolpartij opduikt, is iets wat ogenschijnlijk driemaal dezelfde noot (een re) is, maar iedere keer op een andere snaar wordt aangestreken. Het verschil in klanknuance is subtiel maar toch opvallend. De focus op klank spreekt bij Janssens ook uit het gebruik van elektronica die twee functies vervullen. Ten eerste is dat op voorhand opgenomen (en bewerkt) materiaal dat toelaat dat de solist niet enkel met het orkest maar ook met een elektronische versie van zichzelf in dialoog kan gaan. Daarnaast wordt de viool live ook elektronisch bijgekleurd met epische galm (reverb) en het live toevoegen van microtonale intervallen (met een harmonizer). Ook hier dient de technologie als verlengstuk van het orkest en voor het uitbreiden van het klankenpalet.