Karlheinz Stockhausen Gruppen für drei Orchester (1955-1957)
29.01.2027 BOZAR BRUSSEL
Claude Debussy verbond dit vers van Baudelaire aan het vierde deel van zijn Préludes voor piano, eerste boek. Deze omschrijving is echter pas letterlijk te nemen in Gruppen (1955-57) van Karlheinz Stockhausen. Bij uitvoering daarvan is het publiek langs drie zijden omgeven door een orkest. De klanken draaien hier dus niet enkel metaforisch maar ook letterlijk rond de luisteraars.
Gruppen is een van de werkelijk iconische orkestwerken uit de vorige eeuw. Toch is een uitvoering daarvan uitzonderlijk, en dat heeft alles te maken met praktische overwegingen. Om te beginnen zijn er drie orkestgroepen, elk met een eigen dirigent. In totaal zijn er 109 musici nodig voor een uitvoering, waaronder twaalf slagwerkers die naast de meer gebruikelijke instrumenten ook buisklokken, Afrikaanse spleettrommels en Oostenrijkse koeklokken bespelen. Tot de minder gebruikelijke ‘orkest’-instrumenten behoren verder een elektrische gitaar, concertvleugel, alt- en baritonsaxofoon, celesta en klokkenspel, en er zijn ook twee harpen vereist. Dit alles overstijgt een normale orkestbezetting enorm, zowel op vlak van aantal als samenstelling. Het grootste praktische bezwaar is echter de vereiste concertruimte. Die moet groot, rechthoekig en plat zijn, zodat de drie orkestgroepen op podia rond het publiek kunnen opgesteld worden.
Om het opzet van deze bijzondere compositie te begrijpen, moeten we kijken naar de ontstaanscontext. Tegelijkertijd met Gruppen werkt Stockhausen in die periode aan Zeitmaβe voor vijf houtblazers en Gesang der Jünglinge voor vijf luidsprekergroepen, allebei uit 1955-56. In Zeitmaβe componeert hij voor het eerst verschillende gradaties van synchronisatie: soms spelen de vijf instrumenten gelijktijdig in eenzelfde tempo en maat, soms versnellen of vertragen enkele instrumenten terwijl de andere het vaste tempo aanhouden. In Gruppen zijn het de drie orkesten die nu eens in hetzelfde, dan weer in verschillende tempi samenspelen. Dat verklaart ook waarom er drie dirigenten nodig zijn: één dirigent kan onmogelijk drie verschillende tempi aangeven. Ook de tape-compositie Gesang der Jünglinge heeft een impact op het concept van Gruppen. In elektronische muziek is ook ruimte een factor die ‘gecomponeerd’ wordt. De positie van de luidsprekers in de concertzaal heeft grote invloed op de waarneming van het muziekwerk. Voor het eerst bepaalt een componist dus niet enkel welke klanken het publiek te horen krijgt, maar ook vanuit welke richting ze komen, en dat is in Gruppen niet anders.
Toen Stockhausen de compositieopdracht voor Gruppen kreeg, plande hij oorspronkelijk een werk voor orkest in combinatie met elektronische muziek. Zodra hij de praktische haalbaarheid van drie ruimtelijk gescheiden orkestgroepen verzekerd wist, schrapte hij de tape en verwerkte hij de reeds gecomponeerde elektronische muziek in de orkestpartituur. Door de spatialisering van de orkestgroepen was zijn doel bereikt: ook akoestische instrumenten kunnen klankbewegingen in de ruimte sturen. De verspreide opstelling maakt dat we afwisseling, versmelting of rotatie van klankgroepen doorheen de ruimte kunnen waarnemen.
Zijn werk in de elektronische muziekstudio levert Stockhausen niet enkel een groter bewustzijn van de ruimtelijke dimensie van muziek op. Hij ontwikkelt er ook een theorie die van grote invloed is op de compositie van Gruppen. Toonhoogte is afhankelijk van het aantal trillingen per seconde: hoe groter dat aantal, hoe hoger de toon. Stockhausen stelt vast dat een laag aantal trillingen per seconde niet langer als toonhoogte waargenomen wordt, maar als (trage) ritmische puls. Dat hebben we waarschijnlijk zelf ook al ervaren, wanneer we bijvoorbeeld zeer diepe orgelklanken of bassen in rockmuziek tot in onze buik voelen trillen. Stockhausen verbindt daar de conclusie aan dat hoogte en duur slechts verschillende dimensies zijn van eenzelfde geheel: ritme (een beperkt aantal trillingen per seconde) gaat vanzelf over in toonhoogte (een groot aantal trillingen per seconde). Zoals te zien in onderstaand schema koppelt hij elke toonhoogte daarom aan een ritmische waarde en aan een tempo, en elk interval aan een ritmische proportie.
Op die manier brengt Stockhausen toonhoogte en toonduur ‘op eenzelfde noemer’. Nadat hij de volledige partituur volgens dit principe had uitgewerkt, bleef Stockhausen toch nog wat op zijn honger zitten. Daarom laste hij op drie plaatsen nog een ‘tussenvoegsel’ in, een fragment dat de muzikale ontwikkeling even onderbreekt en bewust losstaat van het voorafgaande materiaal. In deze interludes wilde Stockhausen de ruimtelijke opstelling van de drie orkestgroepen extra in de verf zetten. In het schema hierboven is enkel het eerste tussenvoegsel weergegeven (‘1. Einschub’), maar het is vooral het derde tussenvoegsel dat ons omver blaast. Hierin draaien de klanken van koperblazers en slagwerk (vooral koeklokken) op haast duizelingwekkende wijze om ons heen.
De creatie van Gruppen op 24 maart 1958 in Keulen was een overdonderend succes. De drie dirigenten waren Pierre Boulez, Bruno Maderna en Stockhausen zelf. Het werk werd tweemaal uitgevoerd, onderbroken door een uitvoering van de Pianosonate nr. 3 van Boulez door de componist, en een toelichting bij Gruppen door Stockhausen. De uitverkochte zaal reageerde enthousiast op de creatie: het publiek was duidelijk onder de indruk van Stockhausens klankfantasie in een werk dat zowel kracht als subtiliteit uitstraalt. Ook de pers was voor een keertje erg positief, zodat deze creatie niet onopgemerkt voorbijging. Uit de correspondentie van Stockhausen met zijn uitgever blijkt dat ook beroemde dirigenten op dit succes wilden meesurfen.
Kort na de creatie contacteerde zowel Herbert von Karajan, Leonard Bernstein als Leopold Stokowski de uitgever met het oog op een uitvoering van Gruppen. Geen van deze drie dirigenten had zich ooit op belangstelling voor, of competentie inzake nieuwe muziek laten betrappen. In de briefwisseling tussen componist en uitgever klinkt dan ook een zucht van opluchting toen dit ‘gevaar’ was afgewend. Daaruit blijkt dat artistieke integriteit en duurzaamheid voor beide partijen belangrijker was dan kortstondig maar oppervlakkig succes.